Janusz Uhma
Gramatyka - podsumowanie
Materiał do podręcznika wydawnictwa Nowa Era
Daję słowo
Części mowy


Część mowy
Co określa lub jaką pełni funkcję?
Na jakie pytania odpowiada?
Samodzielna czy niesamodzielna część mowy?
Odmienna czy nieodmienna część mowy?
Przykłady
czasownik
 nazywa czynności, stany co robi?
co się z nim dzieje?
samodzielna
Odmienna

Osoby, liczby, czasy, rodzaje, strony, tryby 		jedzie, był, wieje
rzeczownik
 		nazywa osoby, zwierzęta, rośliny, zjawiska itp. kto? co?
samodzielna
Odmienna

Przypadki i liczby 		człowiek, dąb, dobro
przymiotnik
 nazywa cechy i właściwości ludzi, przedmiotów itd. jaki? jaka? jakie?
który? która? które?
czyj? czyja? czyje?
samodzielna
Odmienna

Przypadki, liczby, rodzaje 		mały, zielony, nauczycielski
przysłówek
 nazywa okoliczności wykonywania czynności jak? gdzie? kiedy?
samodzielna
nieodmienna
 ładnie, dawno, wczoraj
liczebnik
 określa liczbę, ilość lub kolejność ile? który z kolei?
samodzielna
Odmienna

Przypadki, liczby
(bez porządkowych i zbiorowych),
rodzaje (bez zbiorowych) 		> główne - jeden, dwoje,
> porządkowe - pierwsza, szósty,
> zbiorowe - dwoje, dziesięcioro
> ułamkowe - pół, ćwierć
zaimek
 zastępuje w zdaniach rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki i przysłówki odpowiada na pytania tej części mowy, którą zastępuje
samodzielna
 odmienne
> rzeczowne,
> liczebne,
> przymiotne

nieodmienne
> przysłowne 		> on, kto, co,
> ile, mało, wiele
> mój, czyj, jej,


> gdzie, tam, tędy
przyimek
 Określa rozmieszczenie czegoś w przestrzeni, miejscu, czasie
nie
niesamodzielna
nieodmienna
 pod, za, o, na, sponad
spójnik
 łączy wyrazy w zdaniu lub zdania składowe w zdaniu złożonym
nie
niesamodzielna
nieodmienna
 i, ale, bo, że, gdyż


Budowa zdania - podsumowanie

O jakimś wypowiedzeniu mówimy, że jest zdaniem, gdy zawiera orzeczenie.
Znamy następujące części zdania:
> części główne - orzeczenie i podmiot
> części poboczne - przydawka, dopełnienie, okolicznik.
Części zdania łączą się ze sobą, tworząc związki wyrazowe - gramatyczne i znaczeniowe.

Orzeczenie
Wskazuje na jakąś czynność lub jakiś stan i najczęściej ma osobową formę czasownika.

Rodzaje orzeczeń
orzeczenie czasownikowe
orzeczenie imienne
Polscy pływacy zdobyli złote medale.
Szybko wykryto wszystkie uszkodzenia.
Trzeba myć uszy.
 Składa się z łącznika (osobowa forma czasowników być, stać się lub zostać) oraz orzecznika (różne części mowy, najczęściej rzeczownik lub przymiotnik), np.:
Piotr jest uczniem.
Ona była dobrą uczennicą.
Uczta została przygotowana na czas.

Podmiot
Wskazuje na osobę lub przedmiot, o których mowa w orzeczeniu. Odpowiada najczęściej na pytania: kto? co? i jest wyrażony rzeczownikiem w mianowniku.

rodzaje podmiotów
podmiot gramatyczny
podmiot domyślny
podmiot w dopełniaczu
podmiot szeregowy
Występuje zawsze w mianowniku, np.: Chaos zapanował na biwaku.
 Jest opuszczony w zdaniu, lecz forma orzeczenia wskazuje, kto jest wykonawcą czynności, np.:(Ja) Lubię (kto?) wakacje.
(On) Poszedł (kto?) do kina.
 Występuje w dopełniaczu - tego wymaga orzeczenie wyrażające brak, ubywanie lub przybywanie czegoś, np. Wody przybywało z każdą chwilą.
 Stanowią go wyrazy połączone w stosunku współrzędnym, będące w funkcji podmiotu, np.:
(co?) Róże, fiołki i nasturcje rosły w ogrodzie.
(kto?) Marek z Michałem pojechali do domu.

Istnieją też zdania bezpodmiotowe, w których nie można wskazać, kto wykonuje daną czynność, np.: Wczoraj padało. Podano do stołu. Na ulicach można spotkać turystów.
W funkcji podmiotu mogą wystąpić także inne części mowy niż rzeczownik: przymiotnik, np. Chorzy czekali na lekarza; czasownik, np. Œpiewać można dobrze lub źle; liczebnik, np. Pierwszy na mecie wyrównał rekord świata.
Połączenia czasownika w formie osobowej z bezokolicznikiem można potraktować w całości jako orzeczenie, np. Tutaj nie można pływać; Chciałabym przeczytać wszystkie jego książki. W wyjątkowych sytuacjach liczebnik narzuca swoją formę orzeczeniu, np. Czternaścioro dzieci nie przyszło. Tyle mąki zostało na stole. Takie połączenia w całości traktujemy jako podmiot logiczny.

Przydawka
Pełni w zdaniu funkcję określenia rzeczowników.

rodzaje przydawek
wyrażona przymiotnikiem
 wyrażona rzeczownikiem w dopełniaczu
 wyrażona rzeczownikiem w mianowniku
 wyrażona liczebnikiem
 wyrażona wyrażeniem przyimkowym
Zielone (jakie?) drzwi nie pasowały do dębowych (jakich?) okien.
 Drzwi (czego?) domu były zielone.
 Rzeka (jaka?) Kongo wije się na mapie niczym wąż.
 Trzy (ile?) siostry spoglądały przez okno.
 Nowe drzwi (z czego?) ze stali zostały źle dopasowane.

Określenia orzeczenia
Części podrzędne wobec orzeczenia to dopełnienie i okolicznik.

określenie orzeczenia
dopełnienie
okolicznik
Najczęściej wyrażone rzeczownikiem, zaimkiem rzeczownym lub wyrażeniem przyimkowym. Czasownik wymaga, by podrzędny mu rzeczownik stał w określonym przypadku (oprócz mianownika), np.: Zgubiłem (kogo? co?) legitymację szkolną; Powiem (o kim? o czym?) o tym (komu?) mamie.
 Odpowiada na pytania jak? gdzie? kiedy? dokąd? skąd? którędy? dlaczego? w jakim celu? Najczęściej jest wyrażony przez przysłówek, zaimek przysłowny lub wyrażenie przyimkowe, np.: Jutro (kiedy?) pojedziemy (gdzie?) w góry.

Zdanie złożone

Zdanie to wypowiedzenie, które zawiera orzeczenie, np. Chłopcy grają w piłkę na boisku.
Ze względu na liczbę orzeczeń zdania dzielimy na:
> pojedyncze (zawierające jedno orzeczenie), np. Na wycieczce zwiedzaliśmy muzea
> złożone (zawierające więcej niż jedno orzeczenie), np. Na wycieczce dużo chodziliśmy, zwiedzaliśmy muzea, a wieczorem śpiewaliśmy przy ognisku

Zdania złożone dzielimy na:
> współrzędnie złożone (gdy zdania składowe są równorzędne), np. Poszłam do sklepu i kupiłam pieczywo, a także zajrzałam do krawca.
 
_________ i _________ a także ___________

 
> Podrzędnie złożone (gdy jedno ze zdań określa drugie), np. Poszłam do sklepu, (dlaczego?) ponieważ byłam głodna i nie miałam pieczywa.

_________

       (dlaczego?)

                ______ i _______



Powrót Na poprzednią stronę

Na główną stronę